Joanna Sokołowska-Gwizdka

Bolesław Prus’s The Doll was written at a time when Poland no longer existed on the map of Europe, and the failures of successive national uprisings had prompted a period of reflection on the nation’s future. Without abandoning the dream of independence, Poles began seeking other ways to strengthen their society. Following the defeat of the January Uprising of 1863, the Positivist ideals of organic work and grassroots education gained particular importance. The development of entrepreneurship, education, and science, along with overcoming social divisions, was intended to strengthen a nation deprived of its own state. These ideas found widespread expression in the literature of the period.

Against this historical background, Bolesław Prus took a close look at Warsaw society in the second half of the nineteenth century, when the city was under Russian rule. He created a multifaceted portrait of its social divisions, aspirations, prejudices, and contradictions between professed values and actual behavior. At the same time, he explored with remarkable insight the human desire for love, success, and social recognition. As a result, more than 130 years after its first publication, The Doll continues to invite new interpretations, while many of Prus’s observations remain relevant today.

Bolesław Prus – The Writer’s Life and Experiences

Bolesław Prus, whose real name was Aleksander Głowacki, was born in 1847 in Hrubieszów, into an impoverished noble family. His father, Antoni Głowacki, belonged to a family bearing the Prus I coat of arms, from which the writer adopted his literary pseudonym. Having lost much of its former wealth, the family was forced to earn a living through paid employment.

In 1863, at the age of sixteen, Aleksander took part in the January Uprising against Russian rule. He was wounded in a skirmish and taken prisoner by Russian forces. The defeat of the uprising left a lasting mark on his generation, which had been raised in the Romantic tradition of fighting for national freedom. Prus later became one of the leading figures of Polish Positivism.

He was deeply interested in mathematics, physics, and technological advances. He dreamed of pursuing a scientific career, but financial difficulties led him toward journalism and literature. He gained popularity through his Weekly Chronicles, published in the Warsaw press. With humor, irony, and social sensitivity, he portrayed the city’s everyday life: new inventions, entrepreneurial activity, aristocratic customs, the struggles of its poorer inhabitants, and developments in commerce and education. These observations provided the foundation for The Doll, in which he offered a critical examination of the society of his time.

Warsaw Under Foreign Rule

The Doll was published in installments in the Kurier Codzienny newspaper between 1887 and 1889, with its first book edition appearing in 1890. The novel is set primarily in Warsaw in 1878–1879, when the city was under Russian rule.

Prus’s Warsaw is a city of contrasts. Elegant salons and lavish social gatherings exist alongside the poverty of the Powiśle district. People from different social classes cross paths in the streets and shops, yet they remain divided not only by wealth but also by social background, customs, and mutual prejudices.

Prus portrays the aristocracy critically, exposing its attachment to inherited privileges, its disdain for work and entrepreneurship, and its indifference to poverty. He also recognizes the opportunities for progress that society squanders because of its own limitations. The Doll is therefore not merely a portrait of Warsaw under foreign rule, but also an attempt to understand the weaknesses of a society upon which the country’s future depended.

Stanisław Wokulski – Between Romanticism and Positivism

Stanisław Wokulski is one of the most complex characters in Polish literature. He is an entrepreneur who amasses considerable wealth through intelligence, hard work, and determination, yet remains a Romantic who subordinates his life to his love for Izabela Łęcka.

Two eras converge in his character. His youth was shaped by the Romantic tradition of fighting for freedom, while his later life reflects the Positivist belief in work, knowledge, and economic progress. Wokulski recognizes opportunities that others overlook and is willing to take risks. He could play an important role in modernizing society, but his ambitions become increasingly bound to his desire to win Izabela’s love and gain acceptance within aristocratic circles.

He discovers that money alone cannot overcome social barriers. Despite his wealth and personal achievements, the aristocracy continues to regard him as a man of inferior social standing. His tragedy also lies in the fact that he begins to measure his own worth by the standards of a social class whose limitations he understands all too well.

Alongside Wokulski are Ignacy Rzecki, devoted to the ideals of the past and the Napoleonic legend, and the young Julian Ochocki, fascinated by science and the technological future. Prus even considered calling his novel Three Generations. Rzecki, Wokulski, and Ochocki represent three generations of idealists whose aspirations encounter the resistance of reality.

Why Does The Doll Remain Relevant Today?

Although nearly a century and a half separates us from the events depicted by Prus, many of the social and psychological dynamics explored in the novel remain relevant today.

One of them is the way society judges individuals. In the world of The Doll, family background, wealth, and personal connections often matter more than talent or individual achievement. Today, aristocratic titles have lost their significance, but exclusive social circles, hierarchies of prestige, and social barriers have not disappeared. A person’s standing may still depend on family ties, influential connections, prestigious educational institutions, or membership in certain professional circles.

Equally relevant is Prus’s portrayal of the psychology of love. Wokulski loves not only Izabela herself but also the image he has created of her. He sees her as the embodiment of beauty and of the world to which he longs to belong. He fails to recognize the gap between his idealized vision and reality.

Today’s culture of image-making, particularly prevalent on social media, gives these dynamics a new form. Much like in the salons of Prus’s era, how one presents oneself, the company one keeps, social standing, and the opinions of others continue to matter.

Both Wokulski and Izabela are, to some extent, prisoners of social expectations. He tries to win love and recognition through wealth, while she cannot imagine a life beyond the conventions of her own social class. Their inability to understand one another is therefore not merely personal but also rooted in the society to which they belong.

From today’s perspective, Julian Ochocki is another particularly interesting character. His dreams of scientific discoveries and inventions seem eccentric to those around him, while he sees in them the future of civilization. In an age of artificial intelligence and rapid technological development, this aspect of the novel takes on new significance. Prus raises the question of whether society is capable of appreciating science and supporting those whose ideas are ahead of their time.

This article was prepared with the assistance of ChatGPT (GPT-6, OpenAI) in researching sources and verifying historical information.

---

Historical and Literary Sources:

1. Culture.pl – “Bolesław Prus (Aleksander Głowacki): Life and Works.”
2. National Library of Poland – “Everything About Bolesław Prus’s The Doll.”
3. Bolesław Prus – The Doll (Lalka), Warsaw: Gebethner and Wolff, 1890. The original text of the novel, available in three volumes through the Polona Digital Library.

Joanna Sokołowska-Gwizdka

„Lalka” Bolesława Prusa powstała w czasach, gdy Polska nie istniała na mapie Europy, a po klęskach kolejnych powstań narodowych nadszedł okres refleksji nad przyszłością narodu. Nie rezygnując z marzeń o niepodległości, poszukiwano innych sposobów wzmocnienia społeczeństwa. Po upadku powstania styczniowego szczególnego znaczenia nabrały pozytywistyczne hasła pracy organicznej i pracy u podstaw. Rozwój przedsiębiorczości, edukacji i nauki oraz przezwyciężanie podziałów społecznych miały budować siłę narodu pozbawionego własnego państwa. Idee te znalazły szerokie odzwierciedlenie w literaturze epoki.

W tym kontekście Bolesław Prus przyjrzał się społeczeństwu Warszawy drugiej połowy XIX wieku, pozostającej pod zaborem rosyjskim. Stworzył jego wielowymiarowy portret, ukazując podziały klasowe, aspiracje, uprzedzenia oraz sprzeczności między deklarowanymi wartościami a rzeczywistym postępowaniem. Zarazem z przenikliwością opisał ludzką potrzebę miłości, sukcesu i społecznego uznania. Dzięki temu ponad sto trzydzieści lat po pierwszym wydaniu „Lalka” nadal skłania do nowych interpretacji, a wiele obserwacji Prusa zachowuje aktualność.

Bolesław Prus – doświadczenia pisarza

Bolesław Prus, a właściwie Aleksander Głowacki, urodził się w 1847 roku w Hrubieszowie, w zubożałej rodzinie szlacheckiej. Jego ojciec, Antoni Głowacki, należał do rodu pieczętującego się herbem Prus I, od którego pisarz zaczerpnął swój literacki pseudonim. Utrata dawnego majątku sprawiła, że rodzina musiała szukać utrzymania w pracy zarobkowej.

W 1863 roku szesnastoletni Aleksander wziął udział w powstaniu styczniowym. Podczas jednej z potyczek został ranny i dostał się do rosyjskiej niewoli. Klęska powstania odcisnęła piętno na jego pokoleniu, wychowanym w romantycznej tradycji walki o wolność. Prus stał się później jednym z najważniejszych przedstawicieli polskiego pozytywizmu.

Interesował się matematyką, fizyką i osiągnięciami techniki. Marzył o pracy naukowej, lecz trudności materialne skierowały go ku dziennikarstwu i literaturze. Popularność przyniosły mu „Kroniki tygodniowe”, publikowane w warszawskiej prasie. Z humorem, ironią i społeczną wrażliwością opisywałcodzienne życie miasta: nowe wynalazki, działalność przedsiębiorców, obyczaje arystokracji, problemy ubogich mieszkańców oraz rozwój handlu i edukacji. Z tych obserwacji wyrosła „Lalka”, w której poddał krytycznej analizie społeczeństwo własnej epoki.

*

Podpisy:

1. Pierwodruk „Lalki” Bolesława Prusa w „Kurierze Codziennym”, 1889, domena publiczna
2. Strona tytułowa pierwszego wydania „Lalki” Bolesława Prusa, Warszawa, Gebethner i Wolff, 1890, domena publiczna

Warszawa pod zaborami

„Lalka” ukazywała się w odcinkach na łamach „Kuriera Codziennego” w latach 1887–1889, a jej pierwsze wydanie książkowe opublikowano w 1890 roku. Akcja powieści rozgrywa się przede wszystkim w Warszawie lat 1878–1879, znajdującej się pod panowaniem rosyjskim.

Warszawa Prusa jest miastem kontrastów. Eleganckie salony i wystawne przyjęcia sąsiadują z ubóstwem Powiśla. Ludzie należący do różnych warstw społecznych spotykają się na ulicach i w sklepach, lecz dzielą ich nie tylko pieniądze, ale także pochodzenie, obyczaje i wzajemne uprzedzenia.

Pisarz krytycznie przedstawia arystokrację, przywiązaną do dawnych przywilejów, lekceważącą pracę i przedsiębiorczość, a jednocześnie obojętną wobec ubóstwa. Dostrzega również możliwości rozwoju, które społeczeństwo marnuje wskutek własnych ograniczeń. „Lalka” jest więc nie tylko obrazem Warszawy pod zaborami, lecz także próbą zrozumienia słabości społeczeństwa, od którego zależała przyszłość kraju.

Stanisław Wokulski – między romantyzmem a pozytywizmem

Stanisław Wokulski należy do najbardziej złożonych postaci polskiej literatury. Jest przedsiębiorcą, który dzięki inteligencji, pracowitości i odwadze zdobywa znaczny majątek, a jednocześnie romantykiem podporządkowującym życie uczuciu do Izabeli Łęckiej.

W jego osobowości spotykają się dwie epoki. Młodość ukształtowała romantyczna tradycja walki o wolność, późniejsze życie – pozytywistyczna wiara w pracę, wiedzę i rozwój gospodarczy. Wokulski dostrzega możliwości niedostępne innym i potrafi podejmować ryzyko. Mógłby odegrać istotną rolę w modernizacji społeczeństwa, lecz jego ambicje coraz silniej wiążą się z pragnieniem zdobycia miłości Izabeli oraz uznania arystokratycznego środowiska.

Odkrywa, że pieniądze nie wystarczają, aby przekroczyć bariery społeczne. Mimo majątku i osobistych osiągnięć pozostaje w oczach arystokracji człowiekiem niższego stanu. Jego dramat polega również na tym, że sam zaczyna oceniać własną wartość według kryteriów środowiska, którego ograniczenia dobrze rozumie.

Obok Wokulskiego pojawiają się Ignacy Rzecki, wierny dawnym ideałom i legendzie napoleońskiej oraz młody Julian Ochocki, zafascynowany nauką i techniczną przyszłością świata. Prus rozważał nawet tytuł „Trzy pokolenia”. Rzecki, Wokulski i Ochocki reprezentują bowiem trzy generacje idealistów, których aspiracje napotykają opór rzeczywistości.

*

*

Podpisy:

1. Stanisław Wolski (1859–1894), „Loża pierwszego piętra”, ilustracja do „Lalki” Bolesława Prusa, domena publiczna
2. Fragment rękopisu „Lalki” Bolesława Prusa, około 1889 roku, domena publiczna

Dlaczego „Lalka” pozostaje współczesna?

Choć od wydarzeń opisanych przez Prusa dzieli nas niemal półtora wieku, wiele przedstawionych w powieści mechanizmów społecznych i psychologicznych pozostaje aktualnych.

Jednym z nich jest sposób oceniania człowieka. W świecie „Lalki” pochodzenie, majątek i znajomości często znaczą więcej niż talent czy osobiste osiągnięcia. Współcześnie dawne tytuły arystokratyczne straciły znaczenie, ale nie zniknęły elitarne środowiska, hierarchie prestiżu i bariery społeczne. O pozycji człowieka nadal mogą decydować rodzinne powiązania, wpływowe znajomości, ukończone uczelnie czy przynależność do określonych kręgów zawodowych.

Równie aktualna jest psychologia miłości przedstawiona przez Prusa. Wokulski kocha nie tylko Izabelę, ale także wyobrażenie, które o niej stworzył. Widzi w niej uosobienie piękna i świata, do którego chciałby należeć. Nie dostrzega sprzeczności pomiędzy własnym ideałem a rzeczywistością.

Współczesna kultura wizerunku, szczególnie obecna w mediach społecznościowych, nadaje tym mechanizmom nową formę. Podobnie jak w salonach epoki Prusa, znaczenie mają sposób prezentowania siebie, towarzystwo, pozycja i opinia innych.

Zarówno Wokulski, jak i Izabela są w pewnej mierze więźniami społecznych oczekiwań. On usiłuje zdobyć miłość i uznanie dzięki pieniądzom, ona nie potrafi wyobrazić sobie życia poza zasadami własnego środowiska. Ich wzajemne niezrozumienie ma więc nie tylko wymiar osobisty, ale także społeczny.

Z dzisiejszej perspektywy interesująca jest również postać Juliana Ochockiego. Jego marzenia o naukowych odkryciach i wynalazkach wydają się otoczeniu dziwactwem, podczas gdy on sam dostrzega w nich przyszłość cywilizacji. W epoce sztucznej inteligencji i szybkiego rozwoju technologii wątek ten nabiera nowego znaczenia. Prus stawiał pytanie, czy społeczeństwo potrafi docenić naukę i wspierać ludzi wyprzedzających swoją epokę.

Artykuł powstał przy współpracy z ChatGPT (GPT-6, OpenAI) w zakresie wyszukiwania źródeł i weryfikacji informacji historycznych.

---

Źródła historyczne i literackie:

1. Culture.pl – „Bolesław Prus (Aleksander Głowacki). Życie i twórczość”.

2. Biblioteka Narodowa – „Wszystko o Lalce Bolesława Prusa”.

3. Bolesław Prus – „Lalka”, Warszawa, Gebethner i Wolff, 1890, tekst źródłowy powieści, udostępniony w trzech tomach w bibliotece cyfrowej Polona.